Từ những phân tích trên có thể đưa ra một hướng tiếp cận mới về văn hóa như sau:
Văn hóa là tổng thể hệ thống những giá trị, những chuẩn mực, những thói quen, những khả năng, những hoạt động có ý thức, mang tính xã hội và sáng tạo trong thực tiễn của một cộng đồng người nhất định trong lịch sử nhằm thỏa mãn nhu cầu của cuộc sống và thể hiện bản sắc riêng của cộng đồng đó.
Định nghĩa này tập trung nhấn mạnh một số nội dung cơ bản:
Văn hóa là một hiện tượng phức tạp, bao gồm rất nhiều nội dung thuộc các lĩnh vực khác nhau: vật chất và tinh thần, sản xuất và sinh hoạt, kỹ thuật và nghệ thuật, kinh tế và chính trị, xã hội và tâm linh....Do đó, khái niệm văn hóa cần được xem xét, nghiên cứu với cách nhìn là tổng thể hệ thống các vấn đề thì mới có khả năng bao quát được các nội dung khác nhau của văn hóa. Trong tổng thể hệ thống đó, các hệ thống và các vi hệ thống thể hiện các bộ phận, các lĩnh vực khác nhau của văn hóa, do các ngành học cơ bản hoặc các chuyên ngành khoa học khác nhau nghiên cứu. Những kết luận khoa học rút ra từ kết quả nghiên cứu liên ngành - đó chính là văn hóa học.
Văn hóa bao gồm những giá trị, những chuẩn mực, những thói quen, những khả năng, những hoạt động của con người.
Văn hóa là một khái niệm rất rộng, bao gồm cả cái cụ thể lẫn cái trừu tượng, bao gồm cả những giá trị vật chất và giá trị tinh thần được kết tinh trong lịch sử cũng như những giá trị mới được hình thành; văn hóa bao gồm từ những tri thức khoa học về tự nhiên, xã hội và tư duy đến những thói quen, những khả năng, những hoạt động bình thường của con người trong cuộc sống hằng ngày. Những thói quen, những khả năng, những hoạt động đó được thực hiện một cách hoàn toàn tự nguyện và được lưu truyền từ đời này sang đời khác. Mỗi tộc người có những hệ giá trị và hệ chuẩn mực khác nhau, thậm chí đối lập nhau, điều đó do điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội và hoàn cảnh lịch sử quy định. Chính vì thế, khi văn hóa học nghiên cứu các hệ giá trị, hệ chuẩn mực của một cộng đồng người nào đó có thể phục dựng lại được đặc điểm, mô hình, cấu trúc, tính chất của những xã hội đã qua hoặc nhìn nhận, phát hiện ra những bất cập, lệch lạc của xã hội hiện tại. Thông qua đó, có thể đưa ra những dự báo, những nhận định nhằm khắc phục những hạn chế, góp phần xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn.
Văn hóa bao gồm những hoạt động của con người trong các lĩnh vực sản xuất ra của cải vật chất, chiến đấu bảo vệ độc lập, hòa bình hoặc ứng xử với các thần linh, ứng xử với các thành viên trong cộng đồng.
Văn hóa cần được hiểu vừa theo nghĩa rộng, vừa theo nghĩa hẹp, vừa mang tính cộng đồng, vừa mang tính cá nhân. Nhưng bản chất của văn hóa phải được thể hiện thông qua những hoạt động có ý thức, mang tính xã hội và sáng tạo trong thực tiễn của một cộng đồng người nhất định trong lịch sử.
Bản chất của văn hóa là tiến bộ và có ý thức. Ý thức ở đây cần được hiểu theo nghĩa rộng, đó là những nhận thức, tri thức, hiểu biết đúng đắn, khoa học, phù hợp với lợi ích cộng đồng. Trong ý thức bao gồm cả vô thức và bản năng phản ánh những thói quen, những quan niệm từ ngàn đời đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều thế hệ. Những hoạt động thiếu ý thức không thuộc nội hàm của văn hóa,
Văn hóa phải mang tính xã hội và tính sáng tạo vì trong văn hóa là những hoạt động thể hiện bản chất người với tư cách là thành viên xã hội. Con người không thể sống ngoài xã hội. Chính các tổ chức xã hội như gia đình, làng xóm, quốc gia....đã nuôi dưỡng, giáo dục, chăm sóc để con người phát triển toàn diện, hài hòa và văn hóa của một tộc người chỉ được hình thành và phát triển trong một cộng đồng xã hội.
Tính sáng tạo của văn hóa là điều kiện để cho văn hóa phát triển và nền văn hóa của tộc người này khác với nền văn hóa của tộc người khác. Nếu thiếu tính sáng tạo thì vai trò của mỗi cá nhân không được thể hiện ra và bản sắc của mỗi nền văn hóa cũng không được hình thành. Không có sáng tạo thì văn hóa không có sức sống và sự phát triển đa dạng như hiện nay.
Ví dụ: Phật giáo Ấn Độ vừa giống vừa khác Phật giáo Việt Nam ở cả Kinh, luật, luận. Theo các bộ Kính Thử Lăng Nghiêm, Bát Nhã, Hiền Ngu thì Quan Thế Âm Ấn Độ được thể hiện là nam thần và có tới 37 tiểu tượng khác nhau, nhưng người Việt đã sáng tạo ra Quan Thế Âm mang dáng vẻ nữ thần.
Văn hóa bao giờ cũng phải gắn với hoạt động thực tiễn của một cộng đồng người nhất định. Không có một nền văn hóa chúng chung cho mọi tộc người, mọi không gian và thời gian. Chính nhờ hoạt động thực tiễn mà văn hóa đã hình thành và phát triển. Thông qua hoạt động thực tiễn chinh phục tự nhiên, phát triển sản xuất mà con người hoàn thiện chính bản thân mình và hình thành những hiểu biết, những tri thức, những thiết chế xã hội, những tổ chức giúp cho con người có thể phát huy hết khả năng của mình. Hoàn cảnh lịch sử cũng là những nhân tố góp phần tạo nên các giá trị văn hóa, các năng lực và thói quen của mỗi cộng đồng để tạo nên bản sắc văn hóa.
Cuối cùng, văn hóa chính là những hoạt động, những thói quen, những giá trị nhằm thỏa mãn nhu cầu của cuộc sống con người. Chính những nhu cầu thiết yếu của cuộc sống là mục tiêu mà văn hóa hướng tới. Trong những nhu cầu của cuộc sống thì những nhu cầu ăn, mặc, ở, và đi lại là những nhu cầu cần thiết nhất và cũng thể hiện đặc tính của mỗi dân tộc một cách rõ nét nhất. Ngoài ra, những nhu cầu về giao lưu trao đổi, nhu cầu về được giáo dục, học hành và những nhu cầu khác về tâm linh, tín ngưỡng,....cũng hết sức quan trọng. Tùy theo trình độ phát triển ở các giai đoạn lịch sử khác nhau mà nhu cầu của con người cũng khác nhau. Cũng có những nhu cầu mang tính cấp thiết, cụ thể với tộc người này, nhưng lại không cần thiết ở tộc người khác. Cũng có nhu cầu tưởng chừng trừu tượng, viển vông nhưng lại vô cùng cần thiết để con người có cuộc sống thanh thản, hài hòa nơi trần thế. Văn hóa là một tổng thể hệ thống những giá trị, những chuẩn mực, những thói quen, những khả năng và những hoạt động của một tộc người nào đó để phân biệt với những tộc người khác. Đó chính là bản sắc của mỗi tộc người.
Tóm lại, khái niệm về văn hóa nêu trên nhấn mạnh đến tính tổng thể hệ thống của văn hóa cùng với tính giá trị, tính chuẩn mực, tính ý thức, tính xã hội, tính sáng tạo, tính thực tiễn và tính lịch sử của văn hóa. Ở đây, các câu hỏi văn hóa là cái gì? Văn hóa bao gồm những nội dung gì, văn hóa do ai sáng tạo? Văn hóa được biểu hiện ra như thế nào? Những đặc tính chủ yếu của văn hóa là gì? Mục tiêu của văn hóa là gì?....đều đã được đề cập.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét